Koele temperaturen, aanhoudende miezerregen, weinig zonlicht en dauw die ’s ochtends urenlang op het blad blijft liggen. Voor greenkeepers en tuinaanleggers zijn de herfst- en wintermaanden dan ook een uitdagende periode. Juist onder deze omstandigheden kan Microdochium nivale, beter bekend als Microdochium patch of Fusarium patch, zich sterk ontwikkelen. Op kortgemaaide putting greens, waar Poa annua vaak een […]
Koele temperaturen, aanhoudende miezerregen, weinig zonlicht en dauw die ’s ochtends urenlang op het blad blijft liggen. Voor greenkeepers en tuinaanleggers zijn de herfst- en wintermaanden dan ook een uitdagende periode.
Juist onder deze omstandigheden kan Microdochium nivale, beter bekend als Microdochium patch of Fusarium patch, zich sterk ontwikkelen. Op kortgemaaide putting greens, waar Poa annua vaak een onderdeel van de grasmat vormt, kunnen de kenmerkende koperkleurige tot roodbruine plekken zich snel uitbreiden. Maar ook in gazons kunnen dergelijke aantastingen het resultaat van een volledig groeiseizoen in korte tijd ontsieren.
De vraag is daarom niet alleen hoe een bestaande aantasting kan worden aangepakt, maar vooral hoe we ervoor kunnen zorgen dat de grasmat minder vatbaar wordt. Een duurzame aanpak begint bij het begrijpen van de omstandigheden waarin Microdochium nivale zich ontwikkelt. Door die omstandigheden gericht te beïnvloeden, kan de druk van de ziekte aanzienlijk worden verminderd.
Dezelfde schimmel kan zich afhankelijk van de omstandigheden op verschillende manieren manifesteren. Deze aantasting komt vooral voor tijdens koele, natte en bewolkte perioden in het najaar, de winter en het vroege voorjaar. De eerste symptomen zijn vaak kleine, waterige, koperkleurige of strokleurige plekken. Deze kunnen ongeveer 2,5 tot 20 centimeter groot worden en uiteindelijk samensmelten tot grotere aantastingen. Soms blijft in het midden van de plek nog wat gezond ogend gras zichtbaar. Bij nat weer kan aan de rand van de aantasting wit tot roze schimmelmycelium zichtbaar zijn.
Wanneer de grasmat langere tijd onder een sneeuwdek ligt terwijl de bodem niet bevroren is, kan de ziekte zich ontwikkelen als roze sneeuwschimmel. Zodra de sneeuw verdwijnt, worden vaak wit-roze plekken en afgestorven bladweefsel zichtbaar. Hoewel de omstandigheden anders zijn, ligt ook hier Microdochium nivale aan de basis van het probleem.
Om te begrijpen waarom de ziekte op het ene moment nauwelijks aanwezig is en zich onder andere omstandigheden plotseling sterk kan uitbreiden, is het principe van de ziektedriehoek belangrijk. Een ziekteontwikkeling kan pas echt op gang komen wanneer een vatbare gastheer, een ziekteverwekker en gunstige omgevingsomstandigheden tegelijkertijd aanwezig zijn.
De grasplant vormt daarbij de gastheer. Vooral straatgras en Engels raaigras kunnen gevoelig zijn. De conditie van de grasplant speelt echter minstens zo’n belangrijke rol. Een grasmat die te kort wordt gemaaid, te zacht en weelderig groeit door late stikstofgiften, te nat staat of te maken heeft met een dikke viltlaag, veel schaduw of een te hoge grasdichtheid, heeft meer moeite om zich tegen aantasting te verweren.
De tweede factor is uiteraard de ziekteverwekker zelf. Microdochium nivale kan overleven als mycelium of spore in de viltlaag en in de bodem. Zodra de omstandigheden gunstig worden, kan de schimmel zich ontwikkelen en het gras infecteren.
De derde factor is de omgeving. Vooral langdurige bladnatheid is hierbij van belang. Dauw, mist, slechte drainage en stilstaande lucht zorgen ervoor dat het gras onvoldoende snel opdroogt. Koele temperaturen, weinig UV-licht en bewolkt weer versterken dit effect. De schimmel kan zich vooral goed ontwikkelen bij temperaturen rond het vriespunt tot ongeveer 15 °C. Wanneer deze factoren allemaal samenkomen, ontstaat de ideale situatie voor ziekteontwikkeling.
Daar ligt tegelijkertijd een belangrijke sleutel voor de aanpak. Wanneer we één kant van de ziektedriehoek kunnen beïnvloeden, bijvoorbeeld door de bladnatheid te verminderen of de grasplant sterker te maken, wordt de ontwikkeling van de ziekte moeilijker.
Bij een duidelijke aantasting wordt er soms te snel gegrepen naar een fungicide . Bepaalde werkzame stoffen kunnen een infectie afremmen en het aanwezige mycelium bestrijden. Daarmee kan bij een acute uitbraak snel resultaat worden bereikt. Het probleem is echter dat een fungicide de omstandigheden waaronder de ziekte is ontstaan niet verandert.
Een slechte drainage blijft slecht, een dikke viltlaag blijft vocht vasthouden en een schaduwrijke locatie blijft langer nat. Wanneer die omstandigheden niet worden aangepakt, kan Microdochium nivale opnieuw toeslaan zodra het effect van de behandeling afneemt.
Ook het herhaaldelijk inzetten van fungiciden vraagt om aandacht. Bij middelen met een specifieke werkingswijze bestaat het risico dat resistente stammen ontstaan wanneer dezelfde werkingswijze steeds opnieuw wordt gebruikt. Daarnaast is het bodemleven een belangrijk onderdeel van een gezonde grasmat. Nuttige micro-organismen spelen een rol bij onder meer de afbraak van organisch materiaal, de nutriëntenkringloop en de natuurlijke onderdrukking van ziekteverwekkers. Een geïntegreerde aanpak probeert daarom niet alleen de ziekte te bestrijden, maar ook de omstandigheden in de grasmat structureel te verbeteren.
Wie Microdochium wil beheersen, moet vooral kijken naar de hoeveelheid tijd dat het gras nat blijft. Dauw verwijderen is daarbij een eenvoudige, maar vaak zeer effectieve maatregel. Door de grasmat te vegen of te rollen, wordt het bladoppervlak verstoord en kan het gras sneller opdrogen. Zeker tijdens langdurige perioden met hoge luchtvochtigheid kan het dagelijks verwijderen van dauw een verschil maken. Tijdens deze periode kunt u ook een anti- dauwproduct inzetten die er voor zorgt dat er tijdelijk geen dauw op het gras komt . Dit product raad ik vooral aan in de winterperiode als het gras niet of minimaal groeit.
Ook de omgeving rondom de grasmat verdient aandacht. Schaduw en een gebrek aan luchtbeweging zorgen ervoor dat vocht langer blijft hangen. Het gericht snoeien van bomen en begroeiing kan meer licht en lucht in de grasmat brengen. Vooral ochtendzon is waardevol, omdat die ervoor zorgt dat dauw en vocht zo snel mogelijk op natuurlijke wijze kunnen verdampen.
Daarnaast speelt de bodemstructuur een belangrijke rol. Een verdichte bodem kan water moeilijk afvoeren, waardoor de toplaag langdurig nat blijft. Regelmatig beluchten met massieve of holle pennen, slitten of topbeluchten en gericht bezanden, kan helpen om de bodemstructuur te verbeteren en de afvoer van overtollig water te bevorderen. Ook de viltlaag verdient aandacht. Een te dikke viltlaag houdt vocht vast en vormt bovendien een geschikte omgeving voor het overleven van de ziekteverwekker.
Een te dichte grasmat kan eveneens een probleem vormen. Wanneer de grasmat aan de oppervlakte zeer gesloten is, kan de voet van de grasplant moeilijk opdrogen. Daarom kan het in bepaalde situaties zinvol zijn om in het najaar de grasmat licht te verticuteren of te wiedeggen. Uiteraard moet de intensiteit van deze bewerkingen worden afgestemd op de conditie van de grasmat en de lokale omstandigheden.
Ook beregening moet zorgvuldig worden bekeken. Wanneer water nodig is, verdient een diepere en minder frequente beregening meestal de voorkeur boven zeer vaak kleine hoeveelheden water. Het doel is om de wortelzone voldoende te bevochtigen zonder de grasmat onnodig lang nat te houden. Vooral in de herfst en winter moet worden voorkomen dat er water wordt gegeven terwijl de bodem en het gras al voldoende vochtig zijn.
Naast vochtbeheer is de conditie van de grasplant zelf van groot belang. Vooral de stikstofbemesting verdient in het najaar extra aandacht. Hoge stikstofgiften vanaf de late zomer kunnen zorgen voor zachte, weelderige groei. Juist dat jonge, zachte weefsel kan gevoeliger zijn voor aantasting.
Dat betekent niet dat stikstof volledig moet worden vermeden. Het gaat vooral om het vinden van een goede balans en het afstemmen van de bemesting op de daadwerkelijke behoefte van de grasmat. Ook kalium speelt hierbij een rol. Een voldoende kaliumvoorziening ondersteunt onder meer de waterhuishouding en de osmotische regeling van de plant en draagt bij aan de stevigheid van het plantenweefsel. Ook hier geldt dat meer niet automatisch beter is. Een te hoge dosering kan eveneens nadelig zijn.
Naast de hoofdelementen kunnen ook micronutriënten een belangrijke rol spelen bij een evenwichtige plantengroei. Producten op basis van steenmeel of samengestelde micronutriënten kunnen worden ingezet wanneer de bodem- en plantbehoefte daar aanleiding toe geeft. Steenmeelproducten bevatten bovendien silicium. Dit element kan bijdragen aan de stevigheid van het bladweefsel en daarmee aan de weerbaarheid van de plant.
Daarbij is het belangrijk dat er voldoende calcium (Ca) in de plant beschikbaar is. Calcium kan in combinatie met silicium bijdragen aan een sterkere plant en een steviger celstructuur. Wie calcium en silicium als onderdeel van een bemestings- of onderhoudsprogramma wil inzetten, doet er goed aan hier tijdig mee te beginnen. Vooral tijdens de actieve groeiperiode is een regelmatige aanvoer van belang, omdat niet alle elementen binnen de grasplant even mobiel zijn. Een tijdige en consistente aanpak is daarom belangrijker dan pas ingrijpen wanneer de plant al onder druk staat.
Ook in de golfwereld worden verschillende micronutriënten en andere elementen ingezet met het oog op plantgezondheid. Zo wordt ijzersulfaat al langere tijd toegepast, soms in combinatie met extra zwavel. Deze combinatie kan de bodem en het groeimedium tijdelijk verzuren en daarmee de pH beïnvloeden. In de praktijk wordt dit onder andere gekoppeld aan het onderdrukken van bepaalde ziekten.
Vanaf de zomer wordt daarnaast soms koper (Cu) ingezet met als doel bepaalde herfstziekten te helpen onderdrukken. Ook hierbij gaat het om maatregelen die zorgvuldig moeten worden toegepast. Koper verdient daarbij extra aandacht vanwege de discussie over de milieubelasting en de mogelijke ophoping van koper in de bodem.
Micronutriënten en elementen zoals calcium, silicium, ijzer en koper kunnen daarmee onderdeel zijn van een bredere strategie voor een vitale en weerbare grasplant.
Een duurzame aanpak begint niet alleen bij bemesting en onderhoud, maar ook bij de keuze van de grasplant zelf. Bij renovatie of doorzaai kan het interessant zijn om soorten en cultivars te kiezen die minder gevoelig zijn voor Microdochium.
Op greens kunnen onder andere roodzwenkgras (Festuca), struisgras (Agrostis) en bepaalde typen fijn Engels raaigras (Lolium perenne) worden ingezet om het aandeel Poa annuageleidelijk terug te dringen. In gazons kan het najaar een geschikt moment zijn om door te zaaien met een mengsel waarin een hoog aandeel Engels raaigras aanwezig is met roodzwenk of veldbeemd.
Zelfs bij een goed beheer kan een moeilijke winter schade veroorzaken. Het voorjaar is dan het moment om de grasmat zo snel mogelijk weer dicht en vitaal te krijgen.
Voor greens kan licht bezanden helpen om oneffenheden te corrigeren en de toplaag beter beheersbaar te maken. Zodra de bodemtemperatuur voldoende stijgt, kunnen kale plekken worden doorgezaaid. In de oorspronkelijke richtlijn wordt ongeveer 8 tot 10 °C als gunstige bodemtemperatuur genoemd. Voor gazons of voetbalvelden kunt u bij lagere temperaturen ,een combinatie maken van tetraploïde rassen en diploide rassen .
Ook de wortelzone verdient in het voorjaar aandacht. Wanneer de bodemtemperatuur voldoende hoog is, kunnen bodemverbeteraars en producten die extra bodemleven bevatten worden ingezet om de microbiële activiteit en het evenwicht in de wortelzone te ondersteunen.
De belangrijkste les bij Microdochium nivale is dat er geen enkele maatregel bestaat die het probleem volledig oplost. Een gezonde, weerbare grasmat ontstaat door verschillende factoren gedurende het hele jaar goed te managen.
Wie alleen naar de bruine of koperkleurige plekken kijkt, is eigenlijk te laat begonnen. Het echte werk gebeurt al maanden eerder: zorgen voor een goede bodemstructuur, overtollig water afvoeren, de viltlaag beheersen, de grasdichtheid in balans houden, verstandig bemesten, voldoende licht en lucht in de grasmat brengen en kiezen voor geschikte grassoorten.
Wanneer deze maatregelen consequent worden gecombineerd, wordt de ziektedriehoek steeds verder uit balans gebracht. De schimmel blijft aanwezig, maar krijgt minder kansen om zich explosief te ontwikkelen.
Voor greenkeepers en tuinaanleggers betekent dit een belangrijke verschuiving in denken: niet wachten tot Microdochium zichtbaar wordt, maar de grasmat het hele jaar voorbereiden op de periode waarin de ziektedruk het grootst is. Een veerkrachtige grasmat begint uiteindelijk niet met het bestrijden van de ziekte, maar met het creëren van omstandigheden waarin de ziekte zo weinig mogelijk kansen krijgt.
Met meer dan 25 jaar ervaring in de golfsector als hoofdgreenkeeper is Koen Verhelst een voorstander van het aanpakken van problemen bij de bron en dit op een duurzame manier. Als adviseur bij Intergrow NV deelt hij zijn expertise en passie voor duurzame oplossingen in de groensector.
